Financial Enterprise Risk Management

7: Definicje Ryzyka

Wyjaśnij pojęcia, podaj przykłady oraz metody zarządzania ryzykiem:

• a) Systematycznym i niesystematycznym.
• b) Negatywnej selekcji – adverse selection.
• c) Pokusy nadużycia – moral hazard.
• d) Operacyjnym.

a) Ryzyko systematyczne i niesystematyczne

1. Ryzyko systematyczne (rynkowe, niedywersyfikowalne)

• Wyjaśnienie: Jest to ryzyko wynikające z ogólnorynkowych lub makroekonomicznych czynników, które wpływają na cały rynek lub gospodarkę. Nie można go wyeliminować poprzez dodawanie kolejnych, różnych aktywów do portfela (nie ulega dywersyfikacji).
• Przykłady: Zmiany stóp procentowych przez bank centralny, wybuch wojny, globalna pandemia (np. COVID-19), recesja gospodarcza, nagłe skoki inflacji.
• Metody zarządzania:
  • Hedging (zabezpieczanie): Wykorzystanie instrumentów pochodnych (np. opcje, kontrakty futures), aby zająć pozycję odwrotną i zneutralizować spadki na rynku.
  • Alokacja aktywów: Przenoszenie kapitału do tzw. “bezpiecznych przystani” (safe havens), np. obligacji skarbowych czy złota w czasach zawirowań.
  • Zarządzanie wskaźnikiem Beta: Dostosowanie portfela tak, aby jego wrażliwość na ruchy rynkowe (Beta) była niższa, jeśli spodziewamy się spadków.

1. Ryzyko niesystematyczne (specyficzne, dywersyfikowalne)

• Wyjaśnienie: Jest to ryzyko związane z konkretną firmą, branżą lub projektem. Dotyka tylko pojedynczego podmiotu lub wąskiej grupy podmiotów i jest niezależne od ogólnej sytuacji rynkowej.
• Przykłady: Strajk pracowników w konkretnej fabryce, pożar magazynu danej firmy, błędne decyzje zarządu, przegrany proces sądowy, wejście na rynek silnego konkurenta w danej niszy.
• Metody zarządzania:
  • Dywersyfikacja: Główna i najskuteczniejsza metoda. Polega na budowaniu portfela z aktywów, które nie są ze sobą skorelowane (np. kupowanie akcji spółek z różnych sektorów gospodarki). Jeśli jedna spółka traci z powodu swoich problemów, inne mogą zyskiwać lub pozostać stabilne, co niweluje stratę.

b) Negatywna selekcja (Adverse selection)

• Wyjaśnienie: Zjawisko wynikające z asymetrii informacji występującej przed zawarciem transakcji. Jedna ze stron (zazwyczaj kupujący lub ubezpieczający się) posiada lepszą wiedzę o swoim stanie/ryzyku niż druga strona. Prowadzi to do sytuacji, w której na rynku zostają tylko produkty gorszej jakości lub do ubezpieczenia zgłaszają się głównie osoby o bardzo wysokim ryzyku, co wypycha z rynku osoby o niskim ryzyku.
• Przykład: Osoby przewlekle chore są bardziej skłonne kupić drogie i pełne ubezpieczenie zdrowotne niż osoby młode i zdrowe.
• Metody zarządzania:
  • Screening (selekcja/filtrowanie): Pozyskiwanie dodatkowych informacji przez stronę mniej poinformowaną przed podpisaniem umowy (np. obowiązkowe badania lekarskie przed zakupem polisy na życie, sprawdzanie historii kredytowej w BIK przed udzieleniem pożyczki).
  • Signaling (sygnalizowanie): Strona posiadająca lepsze cechy (dobry produkt) wysyła wiarygodny sygnał (np. sprzedawca auta daje roczną gwarancję na używany pojazd, uczelnia wydaje dyplom potwierdzający wiedzę pracownika).
  • Pule grupowe / przymus ubezpieczeniowy: Oferowanie ubezpieczeń dla całych grup (np. ubezpieczenia pracownicze), co wymusza udział zarówno osób zdrowych, jak i chorych, uśredniając ryzyko.

c) Pokusa nadużycia (Moral hazard)

• Wyjaśnienie: Zjawisko wynikające z asymetrii informacji występującej PO zawarciu transakcji. Polega na tym, że po zabezpieczeniu się przed ryzykiem (np. po wykupieniu ubezpieczenia lub otrzymaniu gwarancji ratunku), dany podmiot zmienia swoje zachowanie na bardziej ryzykowne, ponieważ wie, że koszty ewentualnej porażki poniesie ktoś inny.
• Przykład: Kierowca po wykupieniu pełnego ubezpieczenia AC zaczyna jeździć bardziej agresywnie i przestaje parkować na strzeżonych parkingach.
• Metody zarządzania:
  • Udział własny i franszyza redukcyjna (Deductibles and co-payments): Przerzucenie części kosztów na ubezpieczonego. Jeśli kierowca wie, że za pierwszą szkodę do kwoty 1000 zł zapłaci z własnej kieszeni, będzie jeździł ostrożniej.
  • Monitoring i kontrola: Wymóg instalacji systemów alarmowych przeciwpożarowych w ubezpieczonym budynku lub montaż telematyki (GPS) w aucie, która śledzi styl jazdy i uzależnia od niego wysokość składki.
  • Odpowiednie systemy motywacyjne (klauzule umowne): Uzależnienie premii dla zarządu banku od długoterminowych wyników, a nie od krótkoterminowych, ryzykownych zysków.

d) Ryzyko operacyjne

• Wyjaśnienie: Jest to ryzyko straty wynikające z nieodpowiednich lub zawodnych wewnętrznych procesów, ludzi i systemów, lub ze zdarzeń zewnętrznych. (Obejmuje ryzyko prawne, ale zazwyczaj wyklucza ryzyko strategiczne i reputacyjne). Zasadniczo to ryzyko “codziennego prowadzenia biznesu”.
• Przykłady: Błąd pracownika, oszustwo wewnętrzne, awaria serwerów firmy, atak hakerski paraliżujący sieć IT, błędy w księgowaniu, zła organizacja pracy prowadząca do pomyłek w dostawach, pożar biurowca, powódź niszcząca maszyny, nagłe zmiany w prawie.
• Metody zarządzania:
  • Kontrole wewnętrzne i audyty.
  • Plany ciągłości działania: Posiadanie zapasowych serwerowni, kopii zapasowych danych w chmurze (backup), alternatywnych lokalizacji biurowych w razie katastrofy.
  • Szkolenia pracowników: Regularne uświadamianie pracowników w zakresie cyberbezpieczeństwa (np. testy phishingowe) i procedur BHP.

16: Odpowiedzi na ryzyko

16.8, 16.9: Wytłumacz na czym polegają poniższe metody zarządzania ryzykiem w ubezpieczeniach majątkowych:

• a) Premium rating/prior rating.
• b) Experience rating/posterior rating.
• c) Dywersyfikacja.
• d) Reasekuracja.
• e) Sekurytyzacja.

a) Premium rating / prior rating (Taryfikacja a priori / na podstawie czynników ryzyka):

Polega na ustalaniu wyjściowej wysokości składki ubezpieczeniowej na podstawie analizy cech i czynników ryzyka charakteryzujących dany podmiot (np. wiek kierowcy, pojemność silnika). Wykorzystuje się do tego modele statystyczne (np. GLM), aby odpowiednio sklasyfikować ryzyko jeszcze przed wystąpieniem jakichkolwiek roszczeń.

b) Experience rating / posterior rating (Taryfikacja a posteriori / na podstawie doświadczenia):

Polega na dostosowywaniu wysokości składki ubezpieczeniowej na podstawie rzeczywistej, historycznej szkodowości danego klienta lub konkretnego portfela w przeszłości. Najbardziej widocznym przykładem tej metody jest system zniżek za bezszkodową jazdę (NCD - no claims discount) w ubezpieczeniach komunikacyjnych.

c) Dywersyfikacja:

Polega na ograniczaniu ryzyka poprzez unikanie jego nadmiernej koncentracji. W ubezpieczeniach majątkowych osiąga się to poprzez zróżnicowanie portfela pod kątem geograficznym, łączenie klientów o różnych profilach ryzyka, a także sprzedaż polis z różnych, nieskorelowanych ze sobą klas ubezpieczeń.

d) Reasekuracja:

To podstawowa metoda transferu ryzyka. Polega na przekazaniu (odstąpieniu) części ryzyka ubezpieczeniowego innemu podmiotowi (reasekuratorowi). Może przyjmować formę reasekuracji proporcjonalnej (podział udziału w każdej polisie) lub nieproporcjonalnej / nadwyżkowej (excess-of-loss), która chroni przed pojedynczymi, ekstremalnie dużymi szkodami.

e) Sekurytyzacja:

Oznacza transfer ryzyka ubezpieczeniowego na rynki kapitałowe. Polega na zamianie ekspozycji na ryzyko w zbywalny instrument finansowy (papier wartościowy). W ubezpieczeniach majątkowych najczęstszym przykładem są obligacje katastroficzne (catastrophe bonds), które inwestorzy kupują, a których wypłata kapitału zostaje wstrzymana lub obniżona, jeśli ubezpieczyciel zostanie dotknięty masowymi stratami (np. na skutek powodzi czy huraganu).

ROZPORZĄDZENIE DELEGOWANE KOMISJI (UE) 2015/35 z dnia 10 października 2014 r. uzupełniające dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II)

Art. 44-47

Jakie dwa warunki muszą spełniać stopy struktury terminowej podstawowej stopy procentowej wolnej od ryzyka.

1. Rynek tych instrumentów finansowych musi być głęboki, płynny i przejrzysty.
2. Muszą one pozwalać na wyznaczenie podstawowych stóp procentowych wolnych od ryzyka w wiarygodny sposób (dodatkowo, jak precyzuje ust. 1, muszą być one skorygowane o ryzyko kredytowe).

Na podstawie jakich instrumentów finansowych ustalane są podstawowe stopy procentowe wolne od ryzyka.

1. Podstawowym instrumentem są swapy stóp procentowych wyznaczane dla danej waluty.
2. Jeżeli dla danego terminu zapadalności (lub danej waluty) stopy swapów nie są dostępne na rynkach spełniających warunek głębokości, płynności i przejrzystości, wykorzystuje się stopy obligacji skarbowych (rządowych) emitowanych przez państwo, w którego walucie denominowane są zobowiązania.

Wyjaśnij pojęcie ostatecznej stopy forward (Ultimate Forward Rate).

Ostateczna stopa forward (UFR) to ustalona administracyjnie, długoterminowa stopa procentowa, do której asymptotycznie zmierza (jest ekstrapolowana) krzywa stóp procentowych wolnych od ryzyka dla bardzo długich terminów zapadalności (czyli takich, dla których na rynku brakuje już płynnych instrumentów finansowych.

Jej fundamentalną cechą jest to, że jest ona stabilna w czasie i zmienia się jedynie z powodu zmian długoterminowych oczekiwań makroekonomicznych (np. długoterminowej oczekiwanej inflacji i realnej stopy procentowej). Mechanizm UFR ma na celu ochronę zakładów ubezpieczeń przed nadmierną i sztuczną zmiennością wymogów kapitałowych dla długoterminowych zobowiązań ubezpieczeniowych (np. w ubezpieczeniach na życie).

Art. 164

Wymień i scharakteryzuj krótko wszystkie podmoduły ryzyka w obrębie modułu ryzyka rynkowego zgodnie z Rozporządzeniem Delegowanym Wypłacalność II. Dla jednego wybranego podmodułu ryzyka opisz krótko jak wyznaczamy wymogi kapitałowe.

1. Podmoduł ryzyka stopy procentowej: odzwierciedla wrażliwość wartości aktywów, zobowiązań oraz instrumentów finansowych na zmiany lub zmienność struktury terminowej stóp procentowych wolnych od ryzyka. Ryzyko to wynika z ewentualnego niedopasowania zapadalności aktywów i zobowiązań ubezpieczeniowych.

2. Podmoduł ryzyka cen akcji: odzwierciedla wrażliwość wartości na zmiany poziomu lub zmienność rynkowych cen akcji. W ramach formuły standardowej akcje dzieli się na różne typy (np. Typ 1 – akcje notowane na rynkach w EOG/OECD; Typ 2 – np. rynki wschodzące, akcje nienotowane), dla których stosuje się odmienne parametry ryzyka.

3. Podmoduł ryzyka cen nieruchomości: obejmuje wrażliwość wartości aktywów na zmiany poziomu lub zmienność rynkowych cen nieruchomości. Dotyczy to m.in. bezpośrednich inwestycji w grunty czy budynki.

4. Podmoduł ryzyka spreadu: odzwierciedla wrażliwość wartości aktywów (przede wszystkim dłużnych papierów wartościowych, takich jak obligacje korporacyjne) na zmiany poziomu lub zmienność spreadów kredytowych, czyli premii za ryzyko ponad stopę zwrotu wolną od ryzyka.

5. Podmoduł ryzyka walutowego: pokrywa ryzyko wrażliwości na zmiany poziomu lub zmienność kursów wymiany walut. Jest to kluczowe w sytuacji występowania niedopasowania walutowego (gdy zakład np. posiada zobowiązania ubezpieczeniowe w PLN, ale część aktywów inwestuje w EUR).

6. Podmoduł koncentracji ryzyka rynkowego: odzwierciedla dodatkowe ryzyko ponoszone przez zakład ubezpieczeń wynikające z braku odpowiedniej dywersyfikacji portfela inwestycyjnego lub z posiadania nadmiernej ekspozycji na jednego emitenta (lub grupę powiązanych emitentów), co w razie jego problemów finansowych grozi dużymi stratami.

Do wyznaczania wymogów kapitałowych (SCR) w standardowej formule Wypłacalność II powszechnie stosuje się metodę scenariuszową (szokową).

Opis na przykładzie podmodułu ryzyka cen nieruchomości.

1. Zastosowanie szoku rynkowego: analiza zakłada skrajny, niekorzystny scenariusz rynkowy. Dla rynku nieruchomości przepisy definiują ten szok jako natychmiastowy spadek rynkowej wartości wszystkich posiadanych nieruchomości o 25%.

2. Ocena wpływu: następnie oblicza się, jak tak zdefiniowany szok wpłynąłby na bilans ekonomiczny (aktywa i pasywa) zakładu ubezpieczeń.

3. Wynik (wymóg kapitałowy): wymóg kapitałowy dla tego podmodułu (oznaczany jako $SCR_{property}$) jest równy dokładnej kwocie spadku wartości podstawowych środków własnych, który nastąpiłby po zaaplikowaniu wspomnianego szoku (-25% na ceny nieruchomości).

Art. 260: Obszary zarządzania ryzykiem

W oparciu o Rozporządzenie Delegowane Wypłacalność II wymień i krótko scharakteryzuj pięć obszarów zarządzania ryzykiem

1. Ocena ryzyka przyjmowanego do ubezpieczenia i tworzenie rezerw.

   Działania mające na celu optymalny dobór ubezpieczanych ryzyk oraz prawidłowe ustalanie wysokości składek. Obszar ten obejmuje również zarządzanie ryzykiem strat wynikających z błędnych lub nieadekwatnych założeń przyjmowanych do wyceny zobowiązań i tworzenia rezerw techniczno-ubezpieczeniowych.

2. Zarządzanie aktywami i zobowiązaniami.

   Bieżąca ocena i zarządzanie ryzykiem wynikającym z niedopasowania aktywów zakładu ubezpieczeń do jego zobowiązań (pasywów). Obejmuje to analizowanie rozbieżności m.in. pod kątem terminów zapadalności, walut, czy też wrażliwości na zmiany stóp procentowych i inflacji.

3. Zarządzanie ryzykiem lokaty (inwestycyjnym).

   Działania ukierunkowane na zarządzanie ryzykiem rynkowym, ryzykiem kredytowym oraz płynnością portfela inwestycyjnego. Obejmuje to m.in. weryfikację, w jaki sposób instrumenty pochodne są wykorzystywane do ograniczania ryzyka ubezpieczeniowego lub do ułatwiania efektywnego zarządzania portfelem zgodnie z tzw. “zasadą ostrożnego inwestora”.

4. Zarządzanie ryzykiem płynności.

   Obszar gwarantujący, że zakład ubezpieczeń utrzyma wystarczającą ilość płynnych środków do terminowego regulowania swoich wymagalnych zobowiązań (np. wypłat odszkodowań).

5. Zarządzanie ryzykiem operacyjnym

   Działania nakierowane na identyfikację, ocenę i ograniczanie ryzyka wystąpienia strat wynikających z nieodpowiednich lub zawodnych procesów wewnętrznych, błędów ludzkich, awarii systemów informatycznych, a także ze zdarzeń zewnętrznych (takich jak np. oszustwa, czy gwałtowne zmiany prawne).